| تبليغات | X |
مقدمه :
یکی از منابع مهم اطلاعات ،پیرامون پدیده های اجتماعی ، استفاده از پژوهش های روز آمد و میدانی در عرصه های مختلف است که باپرهیز از هرگونه تعصب و تفکر سلیقه ای در سایه ی تحقیقات جامعه نگر محقق میشود .
و اکنون در زمان حاضر تحقق جامعه ای «مسجد محور» بدون شناخت دقیق و روز آمد مسجد و جامعه از یکدیگر میسر نیست انجام تحقیقات مختلف کارآمد در عرصه های مختلف نشانه ی توسعه یافتگی هر جامعه است .رویکرد واقعی پژوهش ها ضمن ارتقاء سطح بهره وری فعالیت ها از نظر سیاسی ، فرهنگی و اقتصادی نیز دارای توجیه است : نوشتار حاضر مجموعه ی نتایج و یافته های پژوهش در مبحث کارکرد های مسجد و راهکارهای توسعه ی نقش آفرینی آن است که توجه مسئولین ،ائمه ی جمعه و جماعات و فعالان مساجد به دستاورد های تحقیقاتی به ارتقاء و توسعه آفرینی مساجد در عرصه های مختلف جامعه خواهد انجامید . انشاءالله .
با نگاهی گذرا به تاریخ صدر اسلام تا کنون در می یابیم که مسجد از آغاز پیدایش تا کنون به عنوان مرکز ثقل رسالت پیامبر ،منشأ تحولات و خدمات و پایگاهی برای ابلاغ پیام های الهی و وحی و بسط رسالت به شمار می رفته است . مسجد مرکز سازماندهی و برنامه ریزی امور مسلمین بوده است و پیامبر گرامی اسلام نیز از دستورات الهی و مشورت های اجتماعی ،
نحوه ی اداره ی حکومت و سیاست های جنگی ، بستر سازی فرهنگی ، احکام و اعمال عبادی را در مسجد انجام می داده و در کنار اعمال و انجام فرائض دینی ، مساجد به عنوان کانون فعالیت های فرهنگی –اجتماعی –سیاسی –اقتصادی –قضائی و آموزشی محسوب می شده است ، در طول تاریخ نه تنها از کارکرد های مساجد کاسته نشده بلکه به فراخور زمان و مکان بر تعداد کارکردهای آن نیز افزوده شده و مساجد بیش از پیش به نقش آفرینی و تحول سازی در سطوح جامعه ادوار گذشته پرداخته است.
در حال حاضر نیز مساجد دارای فعالیت های گسترده در زمینه های مختلف می باشد هر قدر این فعالیت ها و کارکرد ها از تنوع بیشتری برخوردار گردد مسلما از زمینه ی جذابیت و اقبال بیشتری برخوردار شده و از استقبال گسترده تری از سوی تمامی اقشار جامعه بویژه قشر جوان مواجه خواهد شد و نتیجه ای که از این مهم عاید می گردد افزایش اعتقادات مذهبی و دین باوری در سطح جامعه می باشد .
1
«با مرور کارکرد هایی که مسجد در طول تاریخ چه به شکل هم زمان و چه دوره ای انجام داده است میتوان گفت مسجد دو نوع کارکرد اصلی و فرعی ویا دائمی و مقطعی را دارا بوده است ، کارکرد اصلی و دائمی مسجد کارکرد عبادی و مناسکی آن است که در طول تاریخ این کارکرد به طور مستمر همراه مسجد بوده و انقطاعی در این امر صورت نگرفته است گرچه در راستای این کارکرد دورانی پر تسلط و گاهی دورانی با رکود و قصور داشته است که البته این امر نیز نشأت گرفته از شرایط جوامع ، زمان ، مکان و رویکردهای مسلمانان به امر عبادت بوده است .
کارکرد فرعی و مقطعی مسجد نیز دارای ویژگی هایی است که این ویژگی ها باعث تقویت این کارکرد ها در مسجد شده است . ویژگی اصلی این کارکرد ها در نوع رویکرد مؤمنان نسبت به فعالیت های موجود در آن نهفته است ، چرا که مسجدیان از باب آن که مؤمنند در مقاطعی خاص انجام چنین اموری را برای خود واجب دیده و وظیفه ی خود پنداشته اند و این قبیل امور که مورد توجه مؤمنان با انگیزه های ایمانی است ، چیزی نیست جز اموری قربی ، که مؤمنان در اقدام به آن تقرب به درگاه الهی و تحصیل رضایت بارگاه ربوبی را در نظر دارند .
آمادگی مسجد برای پذیرش مسئولیت ها وکارکرد ها ی جدید متناسب با ضروریات و نیازها، تنها به مسجد به عنوان یک مکان باز نمی گردد بلکه بیشتر به مسجدیانی بر می گردد که آمادگی خود را همیشه حفظ می کنند تا با قصد خدمت و تقرب الهی در رفع نیازها و حل معضل های اصلی اجتماع نقش پذیر بوده و مشارکت نمایند .
امروزه تنوع پذیری در کارکردها و سهم پذیری در مسئولیت ها برای رفع نیازهای ضروری جامعه در مسجد نه تنها به قوت خود باقی است بلکه با تشکیل حکومت اسلامی و تقویت
انگیزه ها و از طرفی ازدیاد مشارکت جویان و داوطلبان موقعیت بهتری را برای خود فراهم نموده است .
اما همواره باید توجه داشت که گستردگی جامعه ، پیچیدگی روابط ، تکثر سازمان و نهادها و وسعت گستره ی نیازهای ضروری ، امر گزینش کارکرد های متناسب برای مسجد را پیچیده
می سازد .»(1)
1- عباس نیا سعید – کتاب شناسی مساجد ص7 و ص8
1- کارکرد عبادی :
«السجود منتهی من بنی آدم » (1)
مسجد یعنی جایگاه سجده ؛ و سجده اوج عبادت و بندگی انسان برای خداست که : در فرهنگ دینی نام مسجد یادآور بندگی و کرنش در پیشگاه خداوند متعال است .
در حقیقت در آیین پاک محمدی (ص) با آن همه گستره ی خاک مسجد است که :
«جعلت الی الارض مسجدا ... » (2)
اما برترین و اصیل ترین محفل برای عبادت و تقرب جستن به خداوند متعال مسجد است از این رو ، در قرآن کریم بر جنبه های عبادی مسجد بیش از هر بعد دیگر آن تأکید شده است .
در آیاتی چند از صحیفه ی آسمانی قرآن از مسجد به عنوان جایگاه ذکر و یاد خداوند وبه زبان آوردن اسمای حسنای او یاد شده است
:«ومساجد یذکر فیها اسم الله کثیرا »(3)
بدین سبب آنان که مردم را از ذکر ویاد خدا در مسجد باز می دارند ، از ستم پیشه ترین مردمان به شمار آمده اند که :
« ومن اظلم ممن منع مساجد الله ان یذکر فیها اسمه » (4)
مسجد جایگاه عبادت و پرستش خالصانه ی خداوند است :
«و ان المساجد لله فلا تدعو مع الله احدا » (5)
مسجد پایگاه عروج انسان از خاک به افلاک است :
«سبحان الذی بعبده لیلا من المسجدالحرام الی المسجدالاقصی»(6)
مسجد جایگاه زمزمه و نجوای صادقانه با معبود است :
«و اقیمو وجوهکم عند کل مسجد و ادعوه مخلصین له الدین »(7)
1- مجلسی محمد باقر .بحارالانوار ج82 ص164
2-عاملی محمد حسن .وسائل الشیعه ،ج3 ص 422
3- قرآن کریم . سوره ی حج . آیه ی 40
4- قرآن کریم . سوره ی بقره . ایه ی114
5- قرآن کریم سوره ی جن آیه ی 18
6- قرآن کریم . سوره ی اسراء .آیه ی 1
7 – قرآن کریم سوره ی اعراف آیه ی 29
3
در گفتار معصومان علیه السلام – که ترجمان قرآن است – نیز بر این بعد مسجد تأکید فراوان شده است .
بر اساس حدیثی قدسی از پیامبر صلی الله علیه و آله خداوند مسجد را زیارتگاه خویش برشمرده که :
«الا طوبی لعبد توضأ فی بیته ثم زارنی فی بیتی»(1)
«خوشا به حال بنده ای که در خانه ی خویش وضو بگیرد ، آنگاه مرا در خانه ام زیارت کند »
بررسی اهمیت و جایگاه عبادت خداوند در دین اسلام روشن می کند که چرا کارکرد نیایشی و عبادی مسجد ، مهمترین و اصلی ترین نقش مساجد از صدر اسلام تا کنون بوده است .
تا جایی که قرآن کریم در این خصوص می فرماید :
«و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون »(2)
بنا بر این هدف نهایی از خلقت انسان عبادت است و هنگامی که هدف از آفرینش آدمی عبادت باشد، تمامی آنچه در دایره ی شمول زندگی وی نیز وجود دارد ، باید دارای منشأ عبادی و نیایشی باشد . واین چنین است که خداوند به ساختن مساجد امر می فرمایند و مکانی را برای تسهیل ارتباط با بندگان خود قرار میدهند . نام مسجد خود گواه درستی بر این سخن است مسجد یعنی «جایگاه سجده وکرنش در پیشگاه خداوند و به عبارت دیگر ، مسجد جایگاه نماز و عبادت و تقرب جستن به خداوند متعال است » بدون شک هدف اساسی از بر پایی مسجد عبادت خداوند است .
بنابر این «عبادت هدف اصلی بنای مساجد است »(3)
1- عاملی محمد بن حسن ، وسائل الشیعه ،ج1 – ص268
2- قرآن کریم . سوره ی الذاریات . آیه ی 56
3-فتحی و ارجگاه کوروش – تأملی بر کارکردهای مسجد – مجموعه ی مقالات «مسجد نقطه ی وصل» ص11
4
2- کارکرد آموزشی :
«خداوند متعال یکی از جنبه های مهم رسالت پیامبر (ص) را تبیین و تفسیر آیه های قرآن قرار داده است ، بی تردید این مهم در مرتبه ی اول در مسجد صورت گرفته است گرچه همانگونه که پیامبر درآموزش علم و دانش زمان و مکان نمی شناخت و در این راه از هر فرصتی سود
می جستند . آموزش فقه و احکام دینی به مردم نیز بخش دیگری از سخنرانی های پیامبر را تشکیل می داد . »(1)
«علاوه بر جلسات سخنرانی پیامبر که معمولا پس از نماز جماعت برگزار می شد ، کلاسهای آموزشی نیز در اوقات گوناگون از سوی آن حضرت در مسجد تشکیل می شد» (2)
(( مسجد در تاریخ اسلام قدمت و اهمیت بیشتری در امر آموزش دارد . زیرا در آغاز ظهور اسلام و حکومت خلفای راشدین ، مراکز تعلیم اسلام بیشتر در مساجد و گاه در برخی اماکن خصوصی و عمومی بوده است . علما و دانشمندان در مسجد نبوی و مسجد الحرام در مکه و دیگر مساجد ، یا در خانه ها و اماکن عمومی ، انواع علوم ؛ دینی و ادبی ، و موعظه و نصیحت را به مردم افاضه می کردند . حتی مراکزی که بعد ها به عنوان مدارس پیشرفته در کشورهای اسلامی تأسیس شد ، از نظر معماری تحت تأثیر شکل و فرم مساجد بوجود آمد )) (3)
1- نوبهار رحیم . سیمای مسجد ج2 ص 98
2- همان منبع ص104
3- حجتی محمد باقر ، اسلام و تعلیم و تربیت .بخش 2
5
3- کارکرد فرهنگی :
(( ساختار تشکیل دهنده ی هر فرهنگی متأثر از عوامل زیادی است که از مهمترین آنها می توان به 3 عامل دین ، جامعه و طبیعت (جغرافیا ) اشاره کرد . این عوامل در عرض همدیگر نیستند ، بلکه به ترتیب خاص در ساختار شکل گیری و تحول فرهنگی تأثیر می گذارند .))(1)
(( جامعه ی انسانی نیازمند حکومت و قانون است . قانون هنگامی معقول و مطلوب است که
بر خاسته از فرهنگ صحیح باشد ، این فرهنگ صحیح تنها با وضع قانون ایجاد نمی شود ، بلکه ضروری است نهاد های فرهنگی جامعه – مقدم بر وضع قانون – آن را محقق سازند و الا جامعه دچار فقدان و خلأ فرهنگی خواهد شد .
مسجد، راه حلی است که دین مبین اسلام برای حل این معضل فرهنگی برگزیده است . مسجد مرکزی فرهنگی است که مردم را در شبانه روز 5 نوبت به خود فرا می خواند و فرهنگی ارائه می دهد که به جای تکیه بر امتیازها و اختلافها به جهات مشترک بشری تکیه دارد و ارزشهای اجتماعی مشترک افرادش را در قالب تعالیم فطری و الهی-که منبع حق و حقیقت است – حیات می بخشد:((الحق من ربک فلا تکونن من الممترین ))(2)
((پس از نقش عبادی و آموزشی نقش فرهنگی در بین دیگر نقش ها و کارکرد های مسجد دارای بیشترین اهمیت می باشد . آموزش به تازه مسلمانها یکی از جلوه های کار فرهنگی پیامبر اسلام (ص) در مسجد بود پیامبر اسلام محیط مسجد را کاملا یک محیط فرهنگی می دانستند تا جایی که در حضور آن حضرت و با اجازه ی ایشان مسابقه ی شعرو سخنرانی در مسجد برگزار می شد و پیامبر(ص) ضمن ابراز خرسندی از این کار ، با حوصله و بردباری کامل با چنین مسائلی برخورد می کردند .))(3)
1- حسینی منش . سید محمد مهدی – نقش دین در توسعه ی فرهنگی –خلاصه مقالات ساماندهی شده .برنامه بودجه 1377ص159
2-امانپور قرائی ،ایرج =مجله مسجد شماره ی34 ص 52
3 مؤظف رستمی .محمد علی – آیین مسجد ج2 ص 27
6
((بر پایه ی برخی از شواهد تاریخی ، پیامبر اسلام (ص) در دورانی ، یاران خویش را در
مسجد الحرام گرد می آورد ، برای آنان قرآن می خواند و واجبات و محرمات الهی را به آنان آموزش می داد . چنین جلساتی در مسجد ،گاه به مناظره و گفتگو های طولانی و علمی با سران قریش می انجامید و پیامبر(ص) با استناد به آیات نورانی قرآن به شبهه های گوناگونی که از سوی آنان مطرح می شد پاسخ می گفتند ))(1)
فعالیت های فرهنگی مسجد امروزه نیز به شکل منسجم تری انجام می گیرد . به خصوص بعد از پیروزی انقلاب اسلامی با تشکیل کانون های فرهنگی مساجد و نیز تشکیل نهاد های فرهنگی بسیاری از فعالیت های فرهنگی در مساجد متمرکز شده است و واحد های فرهنگی مساجد در زمینه های گوناگون فرهنگی فعالیت می نمایند .
البته ظرفیت انجام کارهای فرهنگی در مساجد خیلی بیشتر از وضعیت فعلی می باشد امید است با برنامه ریزی اصولی تر بتوانیم از این بعد مسجد حداکثر استفاده رادر تنویر افکار دینی مردم بنماییم البته این نکته را باید مد نظر قرار داد که کار فرهنگی در مسجد باید متناسب با افکار اقشار مختلف و بر اساس سلائق و ذوق نماز گزاران و مخاطبین باشد و فعالیت های فرهنگی مساجد را باید معرفی نمود و از ابزار و شیوه های نو و بدیع برای اجرای برنامه های فرهنگی مساجد بهره جست .
1- احمد بن علی بن ابی طالب –الاحتجاج - ج1ص29
7
4- کارکرد تبلیغی :
هدف از تبلیغ ، رشد و افزایش معرفت دینی مردم و احیای آنان برای ادای وظایف دینی و اسلامی ایشان است .
شهید مطهری (ره ) در این زمینه می گویند :
پیامبر خدا (سخن از مطلق پیامبران است نه پیامبری واحد ) پیام خدا را به خلق خدا ابلاغ
می کند و نیرو های آنان را بیدار می نماید و سامان می بخشد و به سوی خداوند و آنچه
رضای خداوند است ...دعوت می کند ... بنابر این رهبری خلق و سامان بخشیدن و به
حرکت در آوردن نیروهای انسانی در جهت رضای خدا و صلاح بشریت از ضروریات
و جزو امور لا ینفک پیامبری است.
به هر حال شکی نیست که اسلام ، هم با صراحت موجود در محتوای آن و هم از دیدگاه
دیگران یک دین صددرصد تبلیغی است آیات بسیاری در قرآن کریم بر این امر دلالت
می کند که برای نمونه یکی از آیات را می آوریم :
((یاایها الرسول بلغ ما انزل الیک من ربک و ان لم تفعل فما بلغت رسالته . ))(1)
ای فرستاده ی (ما) آنچه را که از خداوند به سوی تو فرستاده شده تبلیغ کن و اگر چنین نکنی تبلیغ رسالت و اداء وظیفه نکرده ای .
((توماس آرنولد )) که در کتاب خود ، پیامبر را(( فقط از یک جنبه آن هم از جنبه ای که پیامبر رادر نقش یک مبلغ دینی آورنده ی آیینی نوین برای انسان مجسم می سازد .))(2)دربررسی قرار داده است .
1- قرآن کریم سوره ی مائده آیه ی 67
2- توماس آرنولد –چگونگی گسترش اسلام –ج1 ص61
8
بعضی از اندیشمندان مسلمان ، از آیات زیر جنبه ی همگانی بودن وظیفه ی تبلیغی را یادآور شده اند . :
((فلولا نفر من کل فرقه منهم طائفه لیتفقهوا فی الدین ولینذرو اقوامهم اذا رجعوا الیهم لعلهم یحذرون ))(1)
پس چرا از هر فرقه ای ، طایفه ای سفر نمی کنند تا علم دین را بیاموزند ،چون به نزد قوم خود برگشتند آنان را بیم دهند باشد که آنها بپذیرند .
((ومن احسن قولا ممن دعا الی الله ))(2)
و چه کسی خوش گفتار تر از کسی است که به سوی خدا دعوت می کند .
در احادیث هم ، شواهد زیادی در این زمینه وجود دارد که برای پرهیز از اطاله ی کلام به نقل حدیث زیر اکتفا می کنیم :
((معاویه بن عمار )) گوید :به امام صادق (ع) گفتم مردی است که روایات شما را بسیار نقل میکند و آن را بین مردم می پراکند و آن را در قلب مردم و شیعه ی شما استوار می سازد و چه بسا عابدی در میان شیعیان شما چنین نباشد ، از این رو کدام یک برتر است ، امام صادق (ع) فرمود :روایت کننده ی حدیث ما که آن را بین مردم منتشر کند و آن را در دل شیعیان ما استوار سازد ، از هزار عابد برتر است (3)
((تبلیغ یک اصل جاودانه و همیشگی اسلام است ، مادام که حکمی از احکام اسلام از دید برخی مردم پنهان مانده باشد ،مادام که کسانی به این دین نگرویده باشند ،مادام که زمینه ی گمراهی از این دین مبین وجود داشته باشد ،تبلیغ هم وجود خواهد داشت و باید وجود داشته باشد ))(4)
1- قرآن کریم سوره ی توبه آیه ی 122
2- قرآن کریم سوره ی فصلت آیه ی 33
3- مجلسی محمد باقر –بحارالانوار –ج2ص289
4- فضل الله ،سید محمد حسین –درنگهایی در خطوط کلی تبلیغات اسلامی –ص337
9
اسلام آوردن شمار در خور توجهی از یاران پیامبر (ص) ثمره ی چنین شیوه ی تبلیغی بود ، یکی از مسلمانانی که اینگونه هدایت شد ،طفیل بن عمرو بود . او تحت تأثیر تبلیغات دروغین مشرکان ، حاضر شده بود گوشهای خود را انباشته از پنبه کند ،تامبادا آوای قرآن را بشنود ، ولی سرانجام در مسجد الحرام و در کنار کعبه زمزمه ی دلنواز قرآن پیامبر(ص) راشنید ،بذر محبت اسلام در دل او جوانه زد و مسلمان شد پس از اسلام آوردن ، مبلغ خوبی برای آیین یکتاپرستی در میان خویشان و افراد قبیله ی خود بود .(1)
در اثر کوششهای تبلیغی مسلمانان در مسجد پیامبر (ص) زمینه های مناسبی برای پذیرش اسلام در دیگر افراد بوجود آمد ، به طوری که هرگاه نماینده ای از سوی یکی از قبایل و اقوام برای کسب اطلاع از آیین جدید به مسجد مدینه می آمد ،بی درنگ اسلام را می پذیرفت وبه آن گردن می نهاد .
((شاید هیچ پایگاهی به اندازه ی «مساجد » در تبلیغ اسلامی ایفای نقش ننموده باشند و به همین خاطر از مسجد به عنوان «مرکز ثابت تبلیغات اسلامی » یاد می شود در تاریخ اسلام می خوانیم که حضرتش نخست نماز را در خانه ی «ارقم بن ابی الارقم » و یا دره های اطراف مکه اقامه
می نمودند اما پس از ابلاغ الهی مبنی بر شروع تبلیغ علنی ، در «مسجدالحرام » نماز می گذاردند و با هجرت به مدینه اولین کاری که کردند ، بنای یک مسجد بود که همگی حکایت از اهمیت این مکان الهی دارد . )) (2)
1- ابن هشام ، السیره النبویه – ج2،ص22
2- افتخاری اصغر – سیره ی تبلیغی پیامبر اکرم (ص)- ص90تا ص 92
10
5-کارکرد علمی:
اسلام ، دین علم ومعرفت است ، بیش از همه ی نظامات اجتماعی جدید و قدیم و همه ی ادیان و شرایع ، اسلام مردم را به فراگیری دانش تشویق و ترغیب نموده و برای پی ریزی فرهنگ و تمدنی قوی ، تحصیل علم را بر هر مرد و زن واجب کرده است . که پیامبر اکرم (ص) فرمودند :
((طلب العلم فریضه علی کل مسلم الا ان الله یحب بغاه العلم ))(1)
(تحصیل علم بر هر فرد مسلمانی واجب است خداوند دانشجویان را دوست دارد .)
همچنین پیامبر (ص) فرمودند :
هیچ گروهی در خانه یی از خانه های خدا برای آموزش کتاب وآمیزش با آن اجتماع نکردند مگر اینکه به میهمانی خداوند تعالی در آمدند و تا زمانی که غرق در مباحثات علمی هستند ملائکه آنان را مورد حمایت و حفاظت قرار می دهند (2)
حضرت علی علیه السلام فرمودند :
بالعلم یطاع و یعبد (3)
به وسیله ی علم ، خدا اطاعت و عبادت می شود .
و احادیث بسیار دیگر در مورد علم و تشویق علم آموزی راه را برای گسترش علم در میان مسلمانان باز کرد .
شالوده ی مسجد با چنین بینش و نگرش علمی به هستی و پدیده های هستی پی ریزی می شود و مسلمانان همواره از سوی بنیانگذار مکتب اسلام برای تشکیل جلسات علمی و آموزشی و بزرگداشت مجالس علمی تشویق می شدند ، در نتیجه مسجد در زمره ی محافل فرهنگی عظیم و آوردگاه افکار و اندیشه ها و تقابل دیدگاه ها و نظرات غیر خصمانه قرار می گیرد.
1- کلینی ،جعفر-اصول کافی – ج1- ص30
2- نوری ، حسین – مستدرک الوسایل –ج1 ص227
3- شیخ صدوق امالی – ص551
11
((آموزش مساجد در دهه های نخست ظهور اسلام بیشتر به آموزش های دینی معطوف بود اما به تدریج در قرن 2و3 هجری مساجد در اوج شکوفایی فعالیت های آموزشی و علمی قرار گرفتند و از این پس تاریخ شاهد تلقی مسجد به عنوان یک امر آموزش،مدرسه،دانشگاه ،مرکز پژوهش وعلم و تحقیق بود و طی سالیان متمادی ، مساجد در زمینه ی آموزش و پرورش از یک ساختار و نظام آموزشی ویژه ای برخوردار شدند .))(1)
((بدین ترتیب مسجد شاخص ترین ساحت فرهنگی و تربیت اسلام را به خود اختصاص می دهد و همگان مؤظف می شوند که ساعاتی از اوقات روزانه را برای تحصیل علم و فراگیری علوم قرآنی ،به عنوان پایه و اساس دیگر علوم ، در مسجد اختصاص می دهند و از راه علم که استحکام بخش ملات ایمان و ضرورتی انکار ناپذیر برای عصر خاتمیت است به وادی عمل درآیند ،تا ملت نوینی که قدرت دفاع علمی و عملی از ارزشهای والای اسلامی در عصر خاتمیت و زمان شکوفایی شتابان علوم و دوران فقدان نبوت را داشته باشند گذاشته شود ))(2)
1- فتحی و اجارگاه کورش – تأملی دوباره بر کارکرد های مسجد (مسجد نقطه ی وصل ) ص14
2- مکی سباعی محمد – تاریخ کتابخانه های مسجد – ص44
12
6 – کارکرد تعلیم وتربیت :
((یکی از نیازهای اساسی جوامع تعلیم و تعلم است ، جوامع برای زنده ماندن و پویایی و شکوفایی خود به آن نیازمندند . مسجد به عنوان اولین مکان آموزش تعلیم و تعلم در جهان اسلام شناخته شده است و نهادهای تعلیمی امروزین اعم از تعلیمات دینی و غیر آن انشعاباتی از مساجد آن روز است ))(1)
((پیامبر اسلام به عنوان نخستین معلم در مسجد امر تعلیم و تربیت را شروع کرد و در ابتدای کار جهت اهمیت و نقش تعلیم و تربیت و رواج و گسترش این طرز فکر در میان جامعه ی اسلامی فرمود:
(( هرکس به منظور یاد دادن و یاد گرفتن وارد مسجدی شود مانند مجاهدی است که در راه خدا نبرد می کند
((مساجد از آغاز شکل گیری اسلام به صورت مراکزی برای آموزش دینی عمل کرده اند و این آموزش، هم نقشی تعلیمی (آموزش)داشت و هم نقش تربیتی (پرورش شخصیت اخلاقی و اجتماعی ) این آموزش ها صرف نظر از محتوا و شکل و روشی که به خود اختصاص داده بودند زمینه ی ایجاد نوعی هویت را در مسلمانان فراهم می کردند ))(2)
1- عباس نیا ، سعید –کتاب شناسی مسجد – ص5
2- سجادی سید مهدی –مسجد و تعلیم و تربیت – (مسجد نقطه ی وصل ) ص 243
13
7-کارکرد سیاسی :
« دو واژه ی دین و سیاست ، در آیین مقدس اسلام ، مقوله ی واحدی را تشکیل می دهند به عبارتی دیگر ، عبادت و سیاست یک عنصر همشکل هستند که به موازات هم در جهت اعتلای کلمه الله تعریف و تجلی می یابند ، وبه هیچوجه قابل تفکیک از همدیگر نمی باشند .
براساس آمیزه ی دین و سیاست در اسلام است که اعمال عبادی و سیاسی آن نیز از مرکزیت ((مسجد )) هدایت پذیر بوده و لوای بلند اسلام با علامت مخصوص «عبادت و سیاست » در ستیغ قلوب عارفان جهان به اهتزار درآمده است »(1)
((مسجد همواره محل گفتگو ها و مذاکرات سیاسی بوده است . این امر شاید بدان علت باشد که پیامبر اکرم (ص) پس از بنیانگذاری نظام نوین اسلامی و به منظور دخالت مسلمانان در
شیوه ی حکومت و آگاه ساختن آنان از اهداف سیاسی اسلام مسجد را (که مرکزی عمومی و محل تجمع مسلمانان برای ادای فرائض دینی بود ) به عنوان پایگاه حکومت و نهاد سیاسی اسلام برگزید ))(2)
1- رهبری حسن – مسجد نهاد عبادت و ستاد ولایت – ص250(باکمی تلخیص)
2- مؤظف رستمی محمد علی – آیین مسجد – ج2 ص52وص53
14
8- کارکرد اجتماعی :
پایه و اساس دین اسلام بر اصل اجتماعی بودن قرار گرفته است تا انسان را از زندگانی فردی و خزیدن در کنج عزلت و تنهایی برهاند و او را بسوی زندگی جمعی و اجتماعی سوق دهد . و به همین جهت اسلام همواره مؤمنین را به شرکت در اجتماعات برای عبادت خداوند ترغیب
می کند . زیرا تنها از طریق اجتماع است که مسلمانان می توانند به صورت ید واحدی در مقابل مصائب و مشکلات ایستادگی نمایند .(یدالله مع الجماعه )
(( بنابر این دیری نگذشت که مسجد پیامبر علاوه بر آنکه محل اصلی عبادت در مدینه بود به صورت اولین مرکز تجمع در اسلام نیز در آمد و نمونه ای شد که مساجد دیگر تا کنون از آن پیروی کرده اند . این نقش دو گانه ی مسجد که دین و دنیا را درزیر یک سقف با هم جمع
می کند در نوشته های مختلف بوضوح بیان شده است : در آغاز مسجد مرکز تمام فعالیت های اجتماعی بود .موعظه های مذهبی و خط مشی ها ی حکومتی از منبر آن اعلام می شد : عدالت در چاردیواری آن اجرا می شد :واعظان و معلمان بر زمین آن می نشستند و افراد بالغ و کودکان طالب علم گرداگرد آن حلقه می زدند و ...
((مهمترین مرکز زندگی برای اعراب مسجد است ، زیرا اعراب مسجد را مرکز اجتماع ،عبادت و تعلیم و تربیت و گاهی مسکن خویش قرار می دهند و چنان نیست که مانند کلیساهای نصاری فقط مرکز عبادت باشد .
عموما در اطراف مساجد ، حمام ،مسافرخانه ،اصطبل،بیمارستان ،مدرسه و غیره بنا کرده اند
و از همینجا می توان توأم بودن زندگی اجتماعی مسلمانان را با زندگی دینی آنان بدست آورد ...))(1)
1- ولیون گوستا –تمدن اسلام و عرب – ص531
15
یکی از علل تأکیدات پیامبر اسلام (ص) و ائمه ی معصومین (ع) مبنی بر حضور در نماز جماعت به صورت صفوف فشرده و نزدیک، ایجاد روحیه ی تعاون دربین نمازگزاران و افزایش بعد اجتماعی در کنار انجام اعمال عبادی می باشد .
و این حضور می تواند از هرج و مرج و عنان گسیختگی که جامعه به مرور زمان دچار آن
می شود جلو گیری کند و تشکیل این اجتماعات در مکان مقدس مسجد باعث می شود تا مؤمنین تحت توجه و ارشادات عالمان دین مبنی بر رعایت و انجام احکام و اعمال اسلامی قرار گیرند نتیجه یی که از رعایت این دستورات عاید خواهد شد تحقق جامعه ای سعادتمند خواهد بود ...
16
9- کارکرد ارزشی :
جایگاه مساجد در صدر اسلام ، یک جایگاه ارزشی بسیار متعالی بوده و شاید اولین نهادی که در اسلام تأسیس گردید مسجد بود پیامبر عظیم الشأن در بدو ورود به مدینه اولین اقدام اساسی که انجام می دهد ،ساختن مسجد است . مسجد محلی است برای سجده در پیشگاه با عظمت خداوند و مکانی است برای ابراز بندگی و عرض تشکر و سپاس به درگاه پروردگاه عالمیان در برابر آن همه نعمتها و موهبتهای مادی و معنوی. بنابراین(( جمله های «المساجد انوارالله » و نظایر آن ،بیانگر جنبه ی روحانی و معنوی مساجد واقعی اند ))(1)
((امام جعفر صادق (ع) فرموده است : نماز جماعت بدین جهت قرار داده شده که افراد
نماز گزار از غیر نماز گزار شناخته شوند ، و نیز معلوم شود چه اشخاصی اوقات نماز را حفظ و چه اشخاصی ضایع می گردانند . اگر نماز جماعت نباشد راهی برای شناختن افراد و تعیین صلاحیت آنان وجود ندارد ،زیرا کسیکه در نماز جماعت مسلمانان شرکت نمی کند در واقع نمازی در میان مسلمانان نخواهد داشت و پیغمبر (ص) فرموده است : کسی که بدون جهت و
دا شتن عذر موجه ، در مسجد و نماز جماعت مسلمانان شرکت نمی کند ، در واقع نماز کاملی نخواهد داشت ))(2)
بنابر این مساجد که در جامعه از مقبولیت بالایی برخوردار می باشند باید بتوانند نقش ارزشگذاری صحیح را ایفا نمایند و ارزشهای حقیقی را احیاء و ترویج نمایند .
1- سید علوی سید ابراهیم –مسجد و ارزشها . مجله مسجد شماره ی 17 ص62
2- وسائل الشیعه- حرعاملی محمد بن حسن - ج 5 ص377
17
10-کارکرد اخلاقی :
اخلاق نیکو کرامت الهی و نشانه ی شرافت نسب و عرق نیکو است ، خداوند مقام رسالت را به جهت تخلق به اخلاق حسنه ، مورد تحسین قرار داده است «انک لعلی خلق عظیم »
و آن حضرت نیز هدف از بعثت را احیای اخلاق و فضائل انسانی معرفی نموده و فرمود :
((بعثت لاتمم مکارم الاخلاق ))
و همچنین حضرت امام صادق در روایتی می فرمایند:
«بر شما باد حضور در مساجد که آنها خانه های خدا در روی زمین است و آنکه پاک و منزه در آن حضور یابد ،خداوند گناهان او را پاک می سازد . »(1)
((بنابرا ین شاید بتوان گفت کارکرد اصلی و دائمی مساجد ، به وجه اخلاقی آن بر می گردد ، چرا که با وجود تنوع پذیری این کارکردها ،با توجه به گستردگی جامعه ی اسلامی و پیچیدگی روابط و تکثر سازمان ها و نهادها و وسعت گستره ی نیازها ی ضروری ، کارکرد های دیگری را نیز برای مسجد برای پاسخگویی به نیازهای جدید جامعه معاصر ، ضروری می سازد ،چنانچه مسجد روندگان نتوانند برداشت اخلاقی لازم را از این جایگاه مقدس برای خود ، خانواده و جامعه ی خود کسب نمایند ،در امر تقرب به درگاه الهی که مهمترین رویکرد ساختاری مساجد برای مسلمانان است ، نیز کامیاب و بهره مند نخواهند بود . آنچنانکه اگر نماز نتواند انسان را از فساد و فحشاء باز دارد ، آن نماز مقبول درگاه احدیت نخواهد بود ))(2)
1- بحارالانوار 10\8 \17
2- مؤظف رستمی محمد علی – آیین مسجد – ج2ص68
18
11- کارکرد روانی :
اظطراب و نگرانی یکی از بزرگترین ابعاد زندگی انسان و آرامش یکی از گمشده های مهم بشر است که همواره در جستجوی آن بوده و هست و از آغاز زندگی برای یافتن آن تلاش کرده است .
اعتقاد انسان به خدا ، او را را از دنیا پرستی باز می دارد و از سوء ظن و خیالات پوچ می رهاند
و به زندگی او هدف می بخشد و در برابر مشکلات زنگی پایدار کرده و به آینده امید وار
می سازد . چه مکانی بهتر از مسجد ، مکان امن الهی جهت یافتن آرامش معنوی جایی که
خانه ی آن خدایی است که دلها آرامش خود را از او طلب می کنند .
«الا بذکرالله تطمئن القلوب »(1)تذکری است برای مردم به اینکه متوجه پروردگار خود بشوند وبا یاد او دلهای خود را به آرامش برسانند .
«هوالذی انزل السکینه فی قلوب المؤمنین »(2)
«خداست که نعمت طمأنینه و وقار را در دلهای اهل ایمان قرار می دهد »
1- قرآن کریم سوره ی رعد آیه ی 28
2- قرآن کریم سوره ی فتح آیه ی 4
19
12- کارکرد ورزشی مساجد :
درباره ی ورزش در مساجد از جنبه های مختلفی می توان بحث نمود . نخست باید دانست کارکرد ورزشی مسجد ، تنها به انگیزه ی آمادگی رزمی و دفاعی صورت نمی گیرد ، بلکه همانگونه که حضرت امام صادق فرمودند:
«العقل السلیم فی الجسم السلیم »
بنابر این ورزش می تواند در بالابردن توان فکری و هوشی مسجد روندگان نیز نقش روانی و فرهنگی داشته باشد . یکی از راهکارهایی که می تواند ، به عنوان انگیزه ای قوی در این زمینه عمل کند ، ایجاد پایگاه هایی در کنار مسجد مخصوص امور ورزشی است . پایگاهها و بناهایی چند منظوره که علاوه بر تأمین نیاز ورزشکاران بتواند برای اجتماعات دینی و آموزشی دیگر مورد بهره برداری قرار گیرد .
امروزه در طراحی برای ساخت مساجد جایگاه ویژه ای برای انجام فعالیت های ورزشی در نظر می گیرند ، وبا اختصاص دادن فضایی مناسب به این امر درصدد جذب جوانان و نوجوانان به انجام فعالیت ها در کنار اعمال عبادی می باشند .(1)
1- مؤظف رستمی محمد علی – آیین مسجد – ج 2 ص165 و ص166
20
راهکار های توسعه ی نقش آفرینی مساجد :
1- برپایی نماز جماعت مساجد به صورت اول وقت ، همیشگی و منظم باعث جذب مردم برای شرکت در نماز جماعت می شود ولی اگر مسجدی دچار بی نظمی ، ناهماهنگی در وقت نماز یا حتی پخش اذان شود ، باعث دلسردی مردم و عدم حضور آنان برای اقامه ی نماز جماعت خواهد شد .
2- پخش اذان با صدای جذاب در مساجد به صورت زنده توسط خود نمازگزاران به خصوص نسل جوان و هر ماه یا هر هفته به بهترین اذان های ارائه شده :جوایزی از سوی مساجد اهداء شود .
3- فراهم کردن مقدمات و زمینه های لازم برای برگزاری جلسات پرسش و پاسخ به سؤالات مذهبی نوجوانان و جوانان در مساجد از سوی گردانندگان مسجد .
4- برگزاری مناسب نمایشگاه هایی از عکس ، کتاب و نوار و غیره در مسجد به مناسبتهای مثل دفاع مقدس ،دهه ی فجر و ... تا عده ی بیشتری به مساجد روی آورند .
5 – توجیه کارکنان مساجد و معتمدین محلی که اداره کننده ی برنامه های مساجد هستند برای داشتن برخورد صحیح و اصولی با جوانان خصوصا جوانانی که به مساجد مراجعه می کنند .
21
6- به نظر می رسد عوامل فیزیکی و انسانی در مساجد و نمازخانه ها ، نقش مؤثری در اقبال نمازگزاران به اقامه ی نماز و برپایی نمازهای جماعت داشته باشد .
7- اجرای مسابقات عقیدتی در سطح مساجد و مراکز مذهبی برای تشویق جوانان به مسابقه در خیرات .
8 – تهیه و تنظیم جزوات آداب اخلاقی از دیدگاه قرآن و سنت برای
آموزش های نظری جوانان در مساجد .
9- ترغیب و تشویق جوانان نسبت به همکاری برای اجرای مراسم عاشورایی وذکر مصائب اهل بیت در مساجد .
10- تشکیل سخنرانی های جذاب و اخلاقی برای جوانان مسجد .
11- فراهم ساختن امکانات برای جوانان علاقه مند به ورزش از طریق خود باوری نماز گزاران و مؤمنین محل توسط متولیان مساجد تا جوانان به سوی مساجد جلب و جذب شوند .
12- برگزاری مسابقات محلی و منطقه ای بین کانون های فرهنگی مساجد در امور ورزشی و سرگرمی های سالم .
13- متولیان مساجد باید موانع حضور مردم را به مساجد شناخته و در صدد رفع آن برآیند .
22
14- اختصاص جایگاه ویژه ای برای عرضه ی کتابهای مفید مذهبی در مساجد (نمایشگاه دائمی)
15- تبلیغ و تأکید وعاظ و خطبای مساجد برای ترغیب جوانان به مطالعه و تحقیق در عرصه های علمی در مساجد .
16- نصب تابلوی اعلانات برای درج حدیث هفته و توضیحات ضروری در ذیل آن در مساجد .
17-همکاری جوانان با شورای مساجد در خصوص رفع گرفتاری ها و مشکلات اجتماعی همسایگان .
18- ایجاد جلسات (هیأت های مذهبی )هفتگی در مساجد .
19 – همکاری داوطلبانه ی جوانان در تنظیم ظواهر مساجد و کانون های مذهبی برای برگزاری مراسم عاشورا .
20- تشکیل بانک نوار مذهبی (نوحه ، قرآن ، سخنرانی و تواشیح ) در مساجد و کانون های مذهبی .
21- تشکیل اردو های مذهبی و تفریحی برای جوانان مساجد به همراه امام جماعت و یا مبلغ مذهبی .
22- تعلیم و آموزش شیوه های امر به معروف و نهی از منکر و اصلاحات اجتماعی به نسل جوان توسط مساجد .
23
23- بوجود آوردن پایگاه های بسیج در مساجد.
24- نوع فعالیت و خدماتی که در مساجد ارائه می شود نیز در جذب جوانان به مساجد مؤثر است .در یک نظر سنجی از نوجوانان ،آنان جلسات دعا که توسط مداحان اهل بیت (ع) برگزار میشود را مهمترین عامل جذب دانسته بودند البته عوامل دیگری چون کتابخانه و نوار خانه ، برگزاری جشن ها و فعالیت های فرهنگی –مذهبی ،وجود کلاسهای آموزشی و عقیدتی نیز در رتبه های بعدی جای دارند همچنین در رتبه های بعدی نیز گفت و گوی سیاسی و برگزاری نماز وحدت مدارس در مساجد ، وجود امکانات ورزشی، قرار دارد.
25- چاپ نشریه هایی از سوی مساجدمحل که مطالبشان به گونه ای تهیه شود که نوجوانان بتوانند شناخت و آگاهی لازم را نسبت به مسجد پیدا کنند . و همچنین به گو نه ای توزیع شود که در اختیار نوجوانان قرار گیرد و برای ترغیب و ایجاد انگیزه درآنان می توان از طریق برگزاری مسابقات مناسب به این امر نیز دست زد .
26- ارائه ی کلاسهای آموزشی متنوع و مستمر از سوی مساجد توسط نیروی متخصص .
27- در سه وقت صبح ، ظهر ،و مغرب در مساجد باز باشد .
28 -بهتر است مسئولان مساجد قبل از تدارک برنامه ها ی فرهنگی و آموزشی،نیازها و علائق مردم را جویا شوند تا متناسب با علائق مردم و در پاسخ به نیازهای آنان برنامه ها را تدارک ببینند .
29 – متولیان مساجد از بی توجهی و بد رفتاری نسبت به جوانان پرهیز کنند .
30- متولیان مساجد می توانند همسایه های مسجد را با فرستادن دعوتنامه به نماز های جماعت دعوت کنند.
24
فهرست :
بخش اول (کارکرد های مسجد )........................صفحه
مقدمه ................................................................ 1و2
کارکرد عبادی ....................................................3و4
کارکرد آموزشی ...................................................5
کارکرد فرهنگی................................................. 6و7
کارکرد تبلیغی .................................................8و9و10
کارکرد علمی ....................................................11و12
کارکرد تعلیم و تربیت ........................................13
کارکرد سیاسی....................................................14
کارکرد اجتماعی.................................................15و16
کارکرد ارزشی......................................................17
کارکرد اخلاقی .....................................................18
کارکرد روانی ........................................................19
کارکرد ورزشی مساجد ........................................20
بخش دوم : ................................................................... ............... صفحه
راهکارهای توسعه ی نقش آفرینی مساجد ....... ..............................21تا24
فهرست منابع و مآخذ...........................................................................25
فهرست منابع و مآخذ
1-قرآن کریم
2- مجلسی محمد باقر- بحارالانوار - ج82
3- موظف رستمی محمد علی – آیین مسجد -ج 2
4- مجلات مسجد .
5- - عباس نیا سعید- کتاب شناسی مساجد
6- عاملی محمد بن حسن – وسائل الشیعه - ج1و ج3و ج5
7- فتحی و ارجگاه کوروش-تأملی بر کارکردهای مسجد- مجموعه مقالات «مسجد نقطه ی وصل».
8- نوبهار رحیم- سیمای مسجد - ج2
9- حجتی محمد باقر – اسلام و تعلیم و تربیت
10- حسینی منش سید محمد مهدی – نقش دین در توسعه ی فرهنگی
11- امانپور قرائی ایرج – مجله ی مسجد شماره ی 34 ص 52
12- احمد بن علی بن ابی طالب - الاحتجاج – ج1
13- توماس آرنولد – چگونگی گسترش اسلام – ج1
14- فضل الله سید محمد حسین –درنگهایی در خطوط کلی تبلیغات اسلامی
15 – ابن هشام – السیره النبویه – ج2
16- افتخاری اصغر – سیره ی تبلیغی پیامبر اکردم
17- کلینی جعفر – اصول کافی – ج1
18 – نوری حسین – مستدرک الوسائل – ج1
19 – شیخ صدوق امالی
20 –مکی سباعی محمد – تاریخ کتابخانه های مسجد
21- سجادی سید مهدی – مسجد و تعلیم و تربیت – (مسجد نقطه ی وصل )
22- رهبری حسن – مسجد نهاد عبادت و ستاد ولایت .
23- ولیون گوستا –تمدن اسلام و عرب
24- سید علوی سید ابراهیم – مسجد و ارزشها – مجله ی مسجد شما ره ی 17 ص62
25
